H. P. GRICE E J. L. SPERANZA: LA CONVERSAZIONE -- I VERBALI: LU
Catalogue
Raisonné of J. L. Speranza’s Publications – H. P. Grice e J. L. Speranza: La
Conversazione – I Verbali: LU
Verbali:
Lucceio
Gricevs: Cum
dialecticam Atheniensem Oxoniensi confero, Socratem nudipedem in foro, Platonem
in Academia, Aristotelem in Lyceo cogito; sed Roma quoque sua habet: Hortus,
Porticus, Cynargus. Hi, me iudice, dialecticissimi sunt.
Lvcceivs:
Dialecticissimi, in horto maxime? Ego, amicus Ciceronis, scio hortum plerumque
ad olera spectare; philosophi autem ibi docent quomodo pauca dicendo multum
promittas.
Gricevs: Id
ipsum est ratio conversazionalis: si de te tantum dico “calligraphiam optimam
habet,” intellegis reliqua; sic in horto Romano silentium saepe est argumentum,
et lactuca quasi syllogismus.
Lvcceivs: Cave,
ne Cicero te audiat: “lactuca syllogismus” in epistulas non recipitur. Sed
fateor: in urbe nostra etiam hortus disputat; et si Caesar adest, statim omnes
concordant, ne disputatio in bellum vertatur.
Verbali:
Luciano
GRICEVS:
Mirabar cur gnoseologia apud philosophos raro placeret; nunc scio: nomen ipsum
ad gnosticos (quibus multi maledicunt) nimis facile labitur. Gnosticus quasi
“scitor” est—ut discipulus ille qui ad “Quando fuit pugna apud Waterloo?”
respondit: “MDCCCXI.”
LVCIANVS: O
doctissima ignorantia! Romae vidi multos gnosticos qui omnia norunt—praeter id
quod rogantur. Cerdo ipse, si adesset, diceret se “scire arcana”; sed arcana
semper sunt ea quae nemo probare potest.
GRICEVS:
Distinguendum tamen: sophos sapientia pollet, gnosticus saepe sonat quasi
scientia clamosa. Hic locus est rationis conversazionalis: ex eo quod
dicitur, reliquum per implicaturam inferunt—et saepe peius quam discipulus de
Waterloo.
LVCIANVS: Ita
est: tu implicaturas metiris, ego vanitatem mordeo; et ambo eandem legem
docemus—qui gnosin nimis iactat, confitetur se scientiam non habere, sed tantum
fabulam bene narratam.
Verbali:
Lucilio
GRICEVS:
LVCILIV, memini Oxonii: tutores horrebant, si quis e nobis Loeb in sinu
gestaret—quasi “Reliquiae Latinae” essent non liber sed crimen; quid
ergo in satiris tuis implicas cum nimis eleganter taces?
LVCILIVS:
Implico hoc: “si taceo, non ignoro.” Nam Roma ipsa est porticus loquax; et ego,
dum vitia mordeo, verbis parcere videor—re vera auditoribus negotium relinquo,
ut ipse rubor eorum loquatur.
GRICEVS: Bene:
tu maximam servas—ne plus dicas quam opus est—et tamen efficiis ut plures
intellegant quam audierint; quod Oxonii vocant artem, Romae vocatur modestia,
et utrumque idem est: civilitas.
LVCILIVS: At
tu, GRICE, si Loeb in marsuppio videris, dicis “pulchre compactus est” et
implicas “puer, lege domi”; ego autem dico “pulchra est calligraphia” et
implico “mala est philosophia”—sic libri salvantur, sed homines… minus.
Verbali:
Lucilio
GRICEVS:
LVCILIV, apud Oxonienses “Porch” dicitur; Romani “porticum” dixerunt;
Athenienses ipsam viderunt. Mirarer si quis Stoicum definiret nisi per tam
stultam rem architectonicam—sed conabor, ne videar in porticu ipse haerere.
LVCILIVS: At
ego, poeta, in porticu ambulo: ibi versus nascuntur et sententiae. Sed quaero:
si dico “in porticu te exspectabam,” quid implico? “sero venisti,” an “Stoicus
esse desisti”?
GRICEVS:
Utrumque, si res postulat: dictum est de loco; implicatum de moribus. Nam
porticus non solum tectum est, sed norma: qui sub ea moratur, promittit se
frigus, famem, et amici sermones aequo vultu laturum.
LVCILIVS: Bene;
ergo cum frigus sit et ego pallescam, dicam “Stoice me gero”—et tu intelliges
me non de virtute gloriari, sed de tunica queri: porticus eadem, implicatura
alia.
Verbali: Lucio
GRICEVS: LVCI,
cum de dialectica Atheniensi loqueris—agora, Academia, Lyceum—noli oblivisci
Cynargi: Roma enim toponymiam amat quasi vinum Graecum, sed bibit more Romano.
LVCIVS: Recte;
sed dic mihi, GRICE: si in foro dico “eamus ad Cynargum,” num tantum locum
indico, an etiam implico “ibi mordebimus Favorinum”?
GRICEVS:
Utrumque: quod dicitur est iter; quod significatur est consilium. “Cynargus”
sonat quasi canes arguti; ideo qui illuc vocat, praemonet: “porta iocos et
dentes”—sed dentes, quaeso, rhetoricos.
LVCIVS: Ergo
ratio conversationis est quasi canis urbanus: non latrat nisi cum opus est—et
cum latrat, omnes intellegunt plus quam audierunt; quod si Favorinus queratur,
respondebo: “non te momordi; tantum Cynargum nominavi.”
Verbali:
Lucrezio
Clifton. Today our
Latin master, in one of those brisk moods in which a grammar point is treated
as a moral reform, took us through Lucretius’ hunting-dogs and made the line do
its tricks: the dogs in soft sleep still twitch, sweat, and mark the ground with
rapid footsteps, and they signant with their voice as though they were holding
the quarry in mind, as though the contest were already on. He lingered on
signant and vestigia, pleased with the way the words make a kind of sense even
before one has translated them: the voice as a “sign,” the tracks as if the
dream itself were leaving footprints on the bedding. I found myself thinking of
Father’s maxim (he trots it out whenever he means to be severe with my more
airy fancies): nihil est in intellectu quod prius non fuerit in sensu. Very
well; but the sleeping dog does not look as though he is making an inference
from a sensation to a conclusion. He is not theorising about the hare; he is,
in some manner, continuing the chase without the hare, and his body supplies
the missing world. The master called it poetic vividness; I wanted to call it a
problem. What Lucretius is doing, I think, is not sentimental at all but
atomistic: dreams are not visits from another realm; they are the mind still
being struck by extremely fine films or traces (simulacra) that peel off things
and, once inside, set the soul’s atoms moving in familiar patterns. So the
dog’s “vestigia” in sleep are less acceptable than those of the waking dog only
because the sensory traffic is thinner and more private: no new quarry is
present, yet old motions continue as if prompted. In waking life the dog’s
track-making belongs to a shared field where others can check it; in sleep the
same movements become self-sufficient, running on stored impressions. Mother
says Oxford will teach me all about that, and perhaps it will; but already the
passage seems to show that a “sign” need not be a deliberate message. A dog can
signare without meaning to signify, and yet we cannot resist reading his little
barks as if they were about something. That, too, is a kind of lesson: we are
always tempted to treat mere signs as if they were communications, and perhaps
half of education is learning when that temptation is sound and when it is
merely a dream leaving footprints.
GRICEVS:
LVCRETI, memineris: nos philosophiae gustum e classicis hausimus; ideo mihi tu secunda
natura es. Sed dic, in horto tuo Romano—si dico “pulchra mala sunt,” quid
implico?
LVCRETIVS:
Implicas “sume unum”—et si non sumo, iam clinamen facio, id est declino a via
recta ad mensam: atomus parva, sed prandium magnum.
GRICEVS: Probe:
ratio conversationis hortum colit. Verba pauca seris, sensus plures metis; et
“alma Iovis filia” si vocatur, saepe significat “noli quaerere unde—sed quomodo
dicatur.”
LVCRETIVS: Ita
est: tu maximas seris, ego atomos; sed uterque eodem ridiculo labore: ut
auditores intellegant plus quam audiverint—et tamen putent se solos sapientes
esse.
Verbali:
Luporini
Grice: Caro
Luporini, mi hai insegnato che Austin, quando parla di “oggetto materiale”,
rischia di inciampare in un paradosso peggio di quello di Kant. Però, se
scivolo dalle scale, è colpa del mio corpo o della mia anima?
Luporini:
Grice, se scivoli dalle scale, direi che è il corpo a cadere, ma la mente che
si chiede: “Perché proprio oggi?” Leonardo avrebbe già studiato il problema e
Leopardi ne avrebbe scritto un verso malinconico!
Grice: Ecco,
allora il corpo animato di Vinci risolve gli errori pratici e la mente di
Leopardi trasforma la caduta in filosofia ultra-filosofica. Ma Austin avrebbe
chiesto se la scala è davvero una scala o solo un’idea di scala!
Luporini:
Grice, a questo punto, meglio affidarsi alla ragione conversazionale: se la
conversazione funziona, la scala può diventare persino un trampolino per nuove
idee. Tanto, tra corpo e mente, la vera implicatura è che si cade sempre con
stile!
Verbali: Luzzago
Grice: Caro
Luzzago, mi ha sempre colpito il modo in cui riesci a intrecciare la ragione
conversazionale con la carità. Secondo te, la filosofia ha davvero il potere di
creare concordia nelle città?
Luzzago:
Gentile Grice, penso che la filosofia debba essere vissuta come pratica
quotidiana, soprattutto nel dialogo. La conversazione, se fondata sulla
comprensione reciproca, è il primo passo per sanare i conflitti e promuovere la
concordia, proprio come ho cercato di fare a Brescia.
Grice: Mi piace
questa tua visione. A Oxford, spesso dibattiamo su implicature sottili, ma
forse è nel concreto agire, come tu suggerisci, che la ragione conversazionale
trova il suo vero senso. La carità, allora, diventa una vera implicatura
filosofica?
Luzzago:
Esattamente, Grice! La carità non è solo un gesto, ma un principio filosofico
che si manifesta nel dialogo e nell’azione. Credo che la filosofia debba essere
utile: armonizzare, ascoltare, proporre soluzioni. Dopotutto, come insegna la
Compagnia di Gesù, senza compassione il ragionare resta arido.
Commenti
Posta un commento